دو تار مهمترین و رایج‌ ترین...

 

دو تار مهمترین و رایج‌ ترین ساز در منطقه تربت جام و شرق خراسان و از سازهای اصلی همراهی ‌کننده آوازهای این منطقه است. به همین دلیل شش سال پیش، فنون ساخت این ساز در فهرست میراث ناملموس کشور ثبت و تبدیل به ساز ملی شد.

فرهنگ، سنت و موسیقی منطقه تربت جام و باخزر با منطقه هرات در افغانستان بسیار به هم نزدیک است. ارتباط فرهنگی تربت جام و هرات به دلیل زیست طوایف تیموری در این دو منطقه از ایران و افغانستان است. زبان مردم تربت جام (پایین جام) و هرات نیز فارسی دری است اما گویش مردم بالای جام با پارسی دری متفاوت است. موسیقی سازی تربت جام، باخزر و خواف با دو تار، سُرنا و نِی اجرا می‌شود. دو سازه در منطقه تربت جام و باخزر رایج نیست. موسیقی خواف در عین ارتباط با موسیقی تربت جام، تا حدودی با آن تفاوت دارد و دارای رگه‌های مشخصی از موسیقی قائن و بیرجند نیز هست. موسیقی تایباد و کل منطقه باخزر را موسیقی باخزری می‌گویند.

اگرچه امروز کاشمر دوتارنوازان صاحب نامی دارد، اما ظاهرا از رواج دو تار در این شهر بیشتر از چند دهه نمی‌گذرد و احتمالا مدیون ذوالفقار عسکری‌پور، دوتار نواز برجسته شرق خراسان است. به همین دلیل می‌توان مرکزیت موسیقی شرق خراسان را به تربت جام نسبت داد. دوتار مهمترین ساز در شرق خراسان به ویژه در ناحیه تربت جام است. از این ساز هم در همراهی آواز و هم به تنهایی بهره برده می‌شود. ویژگی‌های نغمه در قطعه‌هایی که توسط دو تار به تنهایی اجرا می‌شود، منطبق با امکانات اجرایی آن و ناشی از تکنیک نوازندگی این ساز است. مقام‌های سازی که معمولا توسط دو تار تنها اجرا می‌شوند، شامل مقام جَل، شاه صنم، مشق پلتان، اُشتر خجو، سه چکه (نوعی رقص) هستند. این مقام‌ها را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد. گروه نخست آنهایی که تقارن متری مانند مقام جل و شاه صنم ندارند و گروه دوم آن‌هایی که تقارن متری مانند مشق پلتان، اُشترخجو و سه چکه دارند.

دوتار تربت جام از خانواده سازهای زهی زخمه ‌ای است. این ساز دارای کاسه ‌ای به صورت نیمه گلابی و یک تکه است. پشت کاسه‌ی آن به شکل گُرده ماهی است و خطی یا نوار برجسته از خود کاسه و متصل به آن، کاسه را از لحاظ شکل بیرونی به دو نیم تقسیم می‌کند. در ژرف ‌ترین قسمت کاسه سوراخی وجود دارد که در تشدید طنین و کیفیت صدای این ساز از نقش ویژه‌ای برخوردار است. حجم کاسه‌ی طنینی در دوتارهای امروزی شرق خراسان نسبت به دوتارهای دیگر مناطق ایران بیش‌تر است.

دوتارهای قدیمی شرق خراسان از دوتارهای امروزی کوچک‌ تر بوده و به دلیل زیر بودن صدایشان برای همراهی با آواز، بم‌ تر کوک می‌شدند. بهره گیری از کوک‌های بم ‌تر در دوتارهای قدیمی، ایجاد نرمش قابل ملاحظه ‌ای در صدای آنها را سبب می‌شد. بنا به گفته های غلامعلی پورعطایی از نوازندگان بنام نخستین دوتار بزرگ حدود سی سال پیش توسط سازنده‌ای به نام امیرقلی در محمود آباد سفلی ساخته شد. محمد رضا درویشی در دایرة ‌المعارف سازهای ایرانی با اشاره به اینکه دوتار شرق خراسان دسته درازی دارد و از کاسه به سمت شیطانک تا حدودی باریک ‌تر می‌شود، آورده: این ساز بدون مضراب و با انگشت‌های دست راست نواخته می‌شود. روی کاسه، صفحه و دسته برخی از دوتارهای این منطقه تزئیناتی از جنس صدف، استخوان، شاخ و حتی پلاستیک‌ های رنگی نصب می‌کنند با این وجود دوتارهای اصلی این منطقه چنین تزئیناتی ندارند.

از آنجا که موسیقی منطقه شرق خراسان مانند دیگر نواحی ایران در بداهه نوازی و بداهه‌ خوانی و بر پایه مقام‌های معین و الگوهای نغمگی انتزاعی بنا شده، دوتار نوازی این منطقه نیز بر تک‌نواز استوار است. در چند دهه گذشته به علت تاثیرپذیری فرهنگ موسیقی شرق خراسان از حوزه‌های فرهنگی دیگر، پدیده گروه نوازی نیز تا حدودی در موسیقی این منطقه رایج شده است و در این نوع همنوازی، خلاقیتی که تنها به شکل تک نوازی مبتنی بر بداهه نوازی تجلی می‌کند، از میان می‌رود و بسیاری از ظرافت‌های اجرایی در همنوازی جمعی، امکان بروز پیدا نمی‌کند. دوتار در شرق خراسان در شکل غالب، توسط هیچ ساز کوبه‌ ای همراهی نمی‌شود. آهنگ‌های پادایرگی در این زمینه مستثنی هستند و در اجرای آنها که البته جزو رپرتوار اصلی دوتار محسوب نمی‌شوند، دایره، دوتار را همراهی می‌کند. رپرتوار دوتار شرق خراسان به دو گروه اصلی مقام‌های آوازی و مقام‌های سازی و هرکدام از آنها نیز به دو دسته تقسیم می‌شوند. دوتار، سازی مجلسی است اما این مجلس تنها به آیین عروسی محدود نیست. محفل اُنس و مجلس شادی و عروسی از جمله مجالسی هستند که دوتار زینت ‌بخش آنهاست.

غلامعلی پور عطایی و عبدالله سرور احمدی و ذوالفقار عسکری‌پور اهل تربت جام، نظر محمد سلیمانی اهل تایباد، ابراهیم شریف‌زاده و غلامحسین سمندری اهل باخزر از نوازنده‌های پیشکسوت دوتار بودند که همه‌ آنها درگذشته اند. عثمان محمدپرست دوتار نواز اهل خواف با نود سال سن به عنوان یکی از پیشکسوتان این حوزه به حساب می‌آید که در قید حیات است و سال گذشته نخستین کاشی ماندگار خراسان‌رضوی در راستای حفظ میراث ناملموس کشور از سوی اداره‌ کل میراث‌ فرهنگی خراسان ‌رضوی سر در منزل این هنرمند نصب شد.