وجود بیش از 35 نوع ساز در کرمان گواه بر تمدن والا و همت مردم این دیار در فرهنگ سازی آداب و رسوم خود از طریق سازهای نواحی است.

 

موسیقی، گویش، نوع ملودی، شعرها و حتی سازهای رایج در مناطق شمال و جنوب کرمان به دلیل گستردگی این استان از تنوع قابل توجهی برخوردار است و این مهم در موزه ساز کرمان پُر واضح است. سازهای موجود در کرمان را می ‌توان به سازهای کوبه ‌ای پوست ‌دار و بدون پوست، سازهای بادی و سازهای زهی کمانی و زخمه ای تقسیم کرد. همچنین سازهایی در کرمان وجود دارد که در برخی از مناطق شکل بدوی خود را حفظ کرده و از این میان می ‌توان به چوغرو، جوغ، جاریگ و کفکو اشاره کرد، در این میان سازهایی نیز به دلایل مختلف دیگر نوازنده ای ندارد و اکنون فقط در موزه ساز خاک می خورند.

دبیر پژوهشی جشنواره موسیقی نواحی در کرمان پیرامون سازهای فراموش شده این استان گفت: ساز جوغ که در گذشته کاروانها آن را روی شتر می نواختند از نمونه سازهای بی نوازنده کنونی در کرمان است. فواد توحیدی افزود: زمانی که کاروانها در توفان شن گیر می کردند، افراد مجبور به بستن سر و صورت خود می شدند چون شخصی که روی شتر به عنوان راه بلد می نشست، جوغ را که سازی سنگی با پوستی کشیده بر آن است به شتر می بست و روی آن می کوبید. سایر افراد کاروان با شنیدن صدای این ساز راه درست را می جستند و ادامه مسیر می دادند اما اکنون جوغ به دلیل نداشتن کاربرد منقرض شده و نوازنده ای ندارد. جوغ به گفته استاد محمدرضا درویشی جزو کمتر سازهای سنگی دنیا است که روی آن پوست می کشند. سازهایی مانند دورک، یا چوغرو، جاریگ، دایره روده ای و غیره با کاربردی اندک منسوخ نشده و فقط در کرمان کاربرد دارد.

دبیر پژوهشی جشنواره موسیقی نواحی کشور تصریح کرد: کرمان بالای 35 نوع ساز نواحی دارد. در حالی که استانهای دیگر حداکثر 15 نوع ساز نواحی دارند و این استان از نظر تنوع سازی رتبه نخست را به خود اختصاص داده و مهم تر اینکه برخی سازهای کرمان نه تنها در ایران که در دنیا بی نظیر است. وسعت پهناور کرمان و همجواری آن با استان های هرمزگان، فارس، یزد، خراسان جنوبی و سیستان و بلوچستان و تأثیرپذیری و تأثیرگذاری موسیقی و فرهنگ این استان با نواحی همجوار و همچنین وجود اقوام و ایلات مختلف موجب شده دیار کرمان به عنوان منبع بزرگی از ملودی ها و سازهای محلی به شمار رود. تاریخ کهن موسیقی این خطه و حضور نژادها و ایلات، موجب شده تنوع فرهنگی و موسیقایی چشمگیر و شگفت انگیزی را در استان شاهد باشیم. از آن جمله می توان به ساز سورنای گلی که توسط استاد سلطانی در سبلوئیه زرند نواخته می شد اشاره نمود که پس از درگذشت وی، منسوخ شده است. از دیگر سازهای منحصر به فرد کرمان ساز یروتی، چنگ قطی، کفکو (سوتک اناری)، سورنای نرلاس، انواع مختلف سوتک ( که تنوع آن در کرمان بی نظیر است) که خوشبختانه هنوز نوازنده دارد.

توحیدی به منسوخ شدن ساز دایره 10 ضلعی شهر کرمان نیز اشاره کرد و گفت: این ساز نیز اکنون به طور کامل منقرض شده و نمونه آن در موزه سازهای کرمان موجود است. به گفته این هنرمند از زمانی که کولی ها دایره گرد را به کرمان آوردند کاربرد دایره 10 ضلعی کم شد و اکنون نوازنده ندارد. موزه کرمان حدود 350 ساز دارد که 35 مورد متعلق به استاد مسعود کرمانی، 15 ساز از ایرج گل سرخی و حدود یکصد ساز از مجموعه ی شخصی خودم است که به صورت امانی در آنجا گذاشته ام و تعداد اندکی از آنها توسط میراث خریداری شده است. متاسفانه موزه ساز به درستی و طبق روشهای استاندارد از سازها نگهداری نمی کند و نه سازها را به من و برادرم پس می دهد و نه درست از آنها نگهداری می کند حتی برخی زیر نویس سازها نیز اشتباه است. وی با اشاره به اینکه خیلی دلم می خواهد سازهای امانی را از موزه ساز کرمان پس بگیرم افزود: مقداری ساز را در آموزشگاهم که 500 متر زیربنا دارد نگهداری می کنم. وی افزود تعداد 135 ساز را به موزه موسیقی تهران داده ام و بیشتر سازهای نواحی این موزه متعلق به کرمان است. پنج ساز را به موزه واشنگتن داده ام که بالای 300 سال قدمت دارد و به نام کرمان نگهداری می شود.

توحیدی گفت: بسیاری از رشته های دیگر موسیقی محلی کرمان که بیشتر آنها با سازهای منحصر بفرد دست ساز مردم همان مناطق نواخته می شوند نیز متاسفانه در انتظار مرگ تنها نوازنده و منسوخ شدن هستند. 

موسیقی نواحی را می توان آیینه تمام نما از شور و نوع زندگی مردم هر ناحیه دانست به طوری که با قاطعیت می توان گفت با بررسی موسیقی هر منطقه، به راحتی می توان با ساختار زندگی، آداب، ارزش ها و سایر ویژگی های آن آشنا شد.